Connect with us

Waar zoek je meer informatie over?

Cultuur

Echtpaar schenkt zeldzame middeleeuwse gebedenboeken aan UB Leiden

De Universitaire Bibliotheken Leiden heeft een uitzonderlijke schenking ontvangen van twee vijftiende-eeuwse gebedenboeken. Behalve een Nederlandstalig getijdenboek uit Zwolle omvat de schenking ook een Latijns psalter, dat bedoeld was voor de dagelijkse gebedsdiensten in een klooster. De fraai verluchte handschriften zijn een schenking van het echtpaar Margriet Gosker en Ferenc Postma uit Venlo.

Presentatie op 26 april

De schenking van het Nederlandse getijdenboek en het psalterium betekent een geweldige verrijking van de omvangrijke Leidse collectie middeleeuwse handschriften. Tijdens een speciale studiemiddag op 26 april worden beide handschriften aan het publiek gepresenteerd.

Zwols getijdenboek

Het Zwolse gebedenboek stamt uit de tijd van de Moderne Devotie en bevat diverse ‘getijden’, in de vertaling van Geert Grote. Dat zijn gebeden die gelovigen op verschillende uren van de dag konden gebruiken om te bidden. De stijlkenmerken van de schitterend gekleurde decoraties en een kenmerkende schrijffout in de heiligenkalender –die ook in vergelijkbare handschriften te vinden is–  wijzen erop dat het manuscript eind vijftiende eeuw in Zwolle werd geschreven.

Opengeslagen getijdenboek met links een lege pagina en rechts een pagina met tekst, waarbij de tekst ongeveer een derde van de pagina beslaat, waarvan weer ongeveer een derde een grote, mooi opgemaakte hoofdletter is. Om de tekst zijn kleurrijke versierselen te zien, die nogal maritiem aandoen.
Middelnederlands getijdenboek in de vertaling van Geert Grote (Leiden UB, BPL 3769, fol. 14r) — Begin van de Getijden van Onze Lieve Vrouw (metten): Here du selte op doen minen lippen Ende mijn mont sel voertkundighen dijn lof. Foto: Universitaire Bibliotheken Leiden

Het boek is bewaard gebleven in zijn middeleeuwse, paneelgestempelde leren band, met een afbeelding van de pelikaan die zich in de borst pikt om haar jongen met eigen bloed te voeden, een oud Christussymbool.

Psalterium feriatum – Latijns gebedenboek

Het tweede manuscript is een Latijns gebedenboek, een psalterium feriatum, bedoeld voor gebruik tijdens het koorgebed in een klooster. Het bevat de psalmen in de volgorde uit het Oude Testament, verdeeld over de zeven dagen van de week. In het koor van de kerk las of zong de kloostergemeenschap week in, week uit alle 150 psalmen tijdens de dagelijkse gebedsdiensten: metten, lauden, priem, terts, sext, noon, vesper en completen.

Waar het handschrift vervaardigd werd, vraag nog om nadere studie. Het heeft een Zuid-Nederlandse uitstraling maar de heiligenkalender wijst naar het bisdom Utrecht. Vermoedelijk was het psalterium bestemd voor een vrouwelijke kloosterling van boven de rivieren, die leefde volgens de Regel van Augustinus: zijn feestdag is in de kalender speciaal gemarkeerd.

Psalterium feriatum opengeklapt, waarbij links een kleurrijk opgemaakte bladzijde te zien is met wat lijkt latijns schrift. De rechter pagina is alleen tekst, met zoals het lijkt rode en blauwe hoofdletters aan het begin van iedere zin.
Latijns psalter (Leiden UB, BPL 3770, fol. 1r) — Begin van psalm 1: Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum: ‘Gelukkig de man die niet wandelt naar de raad der goddelozen’. Foto: Universitaire Bibliotheken Leiden

De vroegst bekende bezitter van dit manuscript is Catharina Utenham, de laatste abdis van de norbertinessen van het klooster Koningsveld, even buiten de muren van Delft. Het klooster werd in 1572 gesloopt om een belegering door naderende Spaanse troepen te bemoeilijken. Catharina schreef voorin het psalter haar naam: “Dit boeck hoort toe Katarina Uutenham, Vrou van Coningvelt geweest 1583”.

Gepassioneerde verzamelaars

Bijbelwetenschapper Ferenc Postma (1945) was tot zijn emeritaat als hoogleraar verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam (VU) en tot op heden is hij fellow bij de Universiteitsbibliotheek van de VU. Dr. Margriet Gosker (1945) werkt sinds 1972 als predikant; een van de eerste vrouwelijke dominees van de Gereformeerde Kerken in Nederland.

De omvangrijke Postma-Gosker-Bibliotheek bevat zeldzame en bijzondere protestantse drukken uit de vijftiende tot achttiende eeuw: academische geschriften en kerkhistorische werken, gepubliceerd door theologen aan de Academie van Franeker maar ook afkomstig uit Hongarije. Het zijn onderwerpen die Ferenc Postma, zoon van een Hongaarse moeder en een Friese vader, aan het hart liggen.

Ruimhartige schenking

In 2012 schonk het echtpaar het eerste deel van hun collectie oude drukken aan de VU, en de rest van de collectie ging in 2022 dezelfde weg. In overleg met de VU maakten ze voor de twee middeleeuwse handgeschreven gebedenboeken een uitzondering en schonken deze aan de Universitaire Bibliotheken Leiden.

Postma: “Het was onze uitdrukkelijke wens dat beide manuscripten voor verder wetenschappelijk onderzoek beschikbaar zouden komen. Daarvoor bood Universitaire Bibliotheken Leiden de beste mogelijkheden. In Leiden beschikt men over een grote collectie middeleeuwse handschriften en over de nodige expertise op dit gebied.”

Blijk van vertrouwen in de faciliteiten

Conservator André Bouwman is verheugd over de twee aanwinsten. “Ik ben heel blij dat deze gebedenboeken deel mogen uitmaken van onze collectie middeleeuwse handschriften. Een dergelijke ruimhartige schenking heb ik nog niet eerder meegemaakt in de ruim dertig jaar dat ik hier in de universiteitsbibliotheek werk.”

Het is ook een blijk van vertrouwen in de faciliteiten die Leiden voor de bestudering van middeleeuwse manuscripten biedt aan docenten, studenten en onderzoekers, aldus Bouwman: “Raadpleging vindt niet alleen plaats in de leeszaal, maar ook online via onze beeldbank Digital Collections en internationale platforms als Europeana en Biblissima.”

Volledig gedigitaliseerd en presentatie op 26 april

Het Zwols getijdenboek en het Latijns gebedenboek zijn inmiddels volledig gedigitaliseerd en online beschikbaar in Digital Collections van Universitaire Bibliotheken Leiden: getijdenboek (BPL 3769); psalterium (BPL 3770). Op 26 april worden de beide aanwinsten aan het publiek gepresenteerd, tijdens een studiemiddag gewijd aan middeleeuwse handgeschreven gebedenboeken uit de Leidse collectie.

Ook interessant

Gebit

Soms is een beugel noodzakelijk. Als je problemen ervaart bij het bijten, kauwen of praten bijvoorbeeld. Maar ook als je door scheve tanden onzeker...

Elektronica

Wist je dat je lang niet alle groente en fruit in de koelkast hoeft te bewaren? Sterker nog: de kwaliteit van sommige producten gaat...

Drenthe

Herken je dat, dat je het soms zo druk hebt dat je niet weet hoe je al het werk rond moet krijgen? Zo gaat...

Media

Facebook “dreigt” te vertrekken uit Europa, aldus nieuwsberichten naar aanleiding van lopend onderzoek naar het zogenoemde Privacy Shield. Hoe groot is de kans dat...